Τι είναι το Αγγειακό Εγκεφαλικό Επεισόδιο

Όπως κάθε ιστός του σώματός μας, ομοίως και ο εγκέφαλος χρειάζεται την διαρκή αιμάτωση του από αγγεία που θα προσφέρουν οξυγόνο και θρεπτικά συστατικά και θα απομακρύνουν το διοξείδιο του άνθρακα και προϊόντα του καταβολισμού. Η διακοπή αυτής της αιμάτωσης σε μια περιοχή του εγκεφάλου οδηγεί σε απώλεια της λειτουργίας του τμήματος αυτού και χαρακτηρίζεται ως Αγγειακό Εγκεφαλικό Επεισόδιο (ΑΕΕ).

Τρία ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του εγκεφαλικού νευρικού ιστού τον καθιστούν πολύ πιο ευαίσθητο σε αγγειακές βλάβες από άλλα όργανα του σώματός μας:

1. Οι απαιτήσεις σε οξυγόνο είναι ιδιαίτερα αυξημένες και “ανελαστικές”: οι νευρώνες που δεν αιματώνονται εμφανίζουν σημεία υποξίας και κυτταρικού θανάτου ήδη στα πρώτα 5 λεπτά της διακοπής αιμάτωσης. Ακόμα και περιοχές περιφερικότερα της βλάβης που αιματώνονται μόνο μερικώς από παράλληλα δίκτυα μη πληγέντων αρτηριών θα παρουσιάσουν νέκρωση εντός ολίγων ωρών. Αυτό καθιστά το ΑΕΕ κατάσταση υπερεπείγουσα και απόλυτη την ανάγκη για ταχύτατη διάγνωση και ενδεχόμενη θεραπεία όπου αυτή είναι εφικτή.
2. Δεν υπάρχει κυτταρική αναγέννηση. Οι νευρώνες του εγκεφάλου μας είναι “ισόβιοι” – κάθε ένα τέτοιο κύτταρο που πεθαίνει δεν αντικαθίσταται από κάποιο άλλο. Ακόμα όμως και αν βιολογικά αντικαθίστονταν, όπως συμβαίνει σε πολύ ειδικές περιπτώσεις κάποιων δομών (όπως ο ιππόκαμπος), η λειτουργική σημασία ενός νευρώνα δεν καθορίζεται από την απλή αυτόνομη ύπαρξή του αλλά από το δίκτυο συναπτικών συνδέσεων που έχει με άλλους νευρώνες τόσο κοντινούς όσο και απομακρυσμένους. Κατά συνέπεια ο κυτταρικός θάνατος και η εστιακή απώλεια ιστού στον εγκέφαλο αφήνει πίσω του μόνιμες βλάβες και λειτουργικά ελλείμματα που υφίονται μόνο μερικώς με την δημιουργία εντελώς νέων “δικτύων” από τους εναπομείναντες νευρώνες, που εκπαιδεύονται σε νέους για εκείνους “ρόλους” (ένα φαινόμενο που βασίζεται στην επονομαζόμενη πλαστικότητα του εγκεφάλου). Αυτή η δυναμική “επαναπρογραμματισμού” – που ούτως ή άλλως δεν δύναται να υποκαταστήσει πλήρως την χαμένη λειτουργία – γίνεται όλο και πιο δύσκολη με το πέρασμα της ηλικίας, και είναι ο μηχανισμός μέσω του οποίου οι θεραπείες αποκατάστασης παρέχουν σημαντικό όφελος.
3. Τα νευρικά κύτταρα του εγκεφάλου δεν τρέφονται απευθείας από την αιματική ροή (αποκλειόμενη από το μη διαπερατό τοίχωμα των ενδοθηλιακών κυττάρων των αγγείων) παρά με την διαμεσολάβηση ειδικών κυτταρικών σχηματισμών (περιαγγειακοί τελικοί ποδίσκοι των αστροκυττάρων) που δρουν κατά τρόπο τινά ως “φίλτρα” μεταξύ των αιμοφόρων αγγείων και του εγκεφαλικού παρεγχύματος. Στο σύνολό της αυτή η λειτουργία ορίζεται ως ΑιματοΕγκεφαλικός Φραγμός (ΑΕΦ). Μια αγγειακή βλάβη και η ακόλουθη υποξία και φλεγμονή που θα προκαλέσει, διαταράσσουν έως και διαρρηγνύουν τον ΑΕΦ με αποτέλεσμα η ενδεχόμενη επαναιμάτωση της περιοχής μετά την διάρρηξη να μπορεί να προκαλέσει τοξικότητα και περαιτέρω βλάβη στον νευρικό ιστό παρά όφελος.

Κλινική εικόνα

Τα ακριβή συμπτώματα ενός ΑΕΕ εξαρτώνται από την θέση και το μέγεθος του αγγείου που εκδηλώνεται η βλάβη και κατ’ επέκταση την θέση και το μέγεθος της περιοχής μη αιμάτωσης/υποαιμάτωσης που προκαλείται στο εγκεφαλικό παρέγχυμα. Έτσι η “τυπική” εικόνα που έχει το ευρύ κοινό με την δεξιά ή αριστερή ημιπληγία (αδυναμία κίνησης των δεξιών ή αριστερών άνω και κάτω άκρων) και την σύστοιχη πτώση γωνίας στόματος από πάρεση του προσωπικού νεύρου κεντρικού τύπου δεν είναι πάντα αυτή που συνδέεται με ένα ΑΕΕ. Τυπικά η εκδήλωση των συμπτωμάτων είναι αιφνίδια και εγκαθίσταται εντός δευτερολέπτων – λεπτών.

Τύποι Αγγειακού Εγκεφαλικού Επεισοδίου

1. Ισχαιμικό Αγγειακό Εγκεφαλικό Επεισόδιο. Ορίζεται ως η εγκεφαλική βλάβη που προκύπτει από την θρόμβωση (είτε επιτόπια είτε από εμβολισμό θρόμβου που σχηματίστηκε απομακρυσμένα) και την διακοπή ροής μιας αρτηρίας εγκεφαλικής ή και προ-εγκεφαλικής (μεγαλύτερου κλάδου δηλαδή) με αποτέλεσμα την μη αιμάτωση και επομένως ισχαιμία μέρους του εγκεφάλου. Πρόκειται για τον συχνότερο τύπο αγγειακού εγκεφαλικού επεισοδίου και ο επιπολασμός αυτού στον πληθυσμό αυξάνεται με την ηλικία και τους αγγειακούς παράγοντες κινδύνου ακολουθώντας κατά πόδας τον κίνδυνο των καρδιαγγειακών συμβαμάτων. Εκτός της αθηρωμάτωσης, άλλα λιγότερο προβλέψιμα αίτια είναι τα καρδιογενή (τυπικότερο των οποίων είναι η κολπική μαρμαρυγή) καθώς και το διαχωριστικό ανεύρυσμα προ εγκεφαλικού αγγείου (τυπικότερος ο τραυματικός διαχωρισμός καρωτίδας). Θεραπευτικά, εφόσον η ώρα εισβολής των συμπτωμάτων είναι γνωστή και εντός συγκεκριμένου χρονικού παραθύρου (μέχρι 4 ή και 6 ώρες) από αυτήν, σε εξειδικευμένο νοσοκομειακό περιβάλλον υπάρχει η δυνατότητα επείγουσας θεραπευτικής παρέμβασης με ενδοφλέβια θρομβόλυση (χορήγηση ενζύμου που “λιώνει” τον θρόμβο) ή και ενδοαγγειακής θρομβεκτομής σε τμήμα επεμβατικής νευροακτινολογίας. Στόχος είναι όσο το δυνατόν ταχύτερη ανάκτηση της βατότητας του θρομβωμένου αγγείου και επαναιμάτωση της προσβεβλημένης περιοχής, με διάσωση πρωτίστως της περιφερικής περιοχής ημιτελούς αιμάτωσης (γνωστή και ως penumbra). Εφόσον δεν πληρούνται τα κριτήρια για αυτή την θεραπευτική παρέμβαση, η θεραπεία επικεντρώνεται στην δευτερογενή πρόληψη προς αποφυγή επέκτασης της ισχαιμικής περιοχής ή και νέου ισχαιμικού επεισοδίου με έναρξη αντιαιμοπεταλιακής αγωγής καθώς και την αντιμετώπιση ενδεχόμενων επιπλοκών. Κατά συνέπεια, η έγκαιρη αναγνώριση των συμπτωμάτων και η άμεση μετάβαση στο νοσοκομείο μπορεί να κάνει την διαφορά μεταξύ μιας επιτυχούς θεραπευτικής παρέμβασης ή μιας συντηρητικής αντιμετώπισης.

2. Αιμορραγικό Αγγειακό Εγκεφαλικό Επεισόδιο. Ορίζεται ως η εγκεφαλική βλάβη που προκύπτει από την ρήξη των τοιχωμάτων ενός ενδοεγκεφαλικού αγγείου και την αιμορραγία εντός του εγκεφαλικού παρεγχύματος. Τυπικό πρωτοπαθές αίτιο είναι η ατελώς ή και καθόλου θεραπευόμενη αρτηριακή υπέρταση και υπερτασική αιχμή. Η ρήξη προϋπάρχοντος ενδοεγκεφαλικού ανευρύσματος ή άλλης αγγειακής δυσπλασίας ακολουθεί, και συχνά αποτελεί δραματικό γεγονός που αφορά νεαρά άτομα. Τέλος, η αμυλοειδική αγγειοπάθεια του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος εκδηλώνεται με πολλαπλές μικροισχαιμικές και μικροαιμορραγικές εστίες καθώς και μεγαλύτερα αιμορραγικά αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια. Άλλοι σημαντικοί παράγοντες κινδύνου είναι η λήψη αντιπηκτικής αγωγής και σπανιότερα αντιαιμοπεταλιακής αγωγής, η αγγειακή βλάβη εξαιτίας σακχαρώδους διαβήτη, η λήψη φαρμάκων ή τοξικών ουσιών. Η θεραπεία είναι συνήθως συντηρητική και αντιμετώπισης ενδεχόμενων επιπλοκών ενώ σε επιλεγμένες περιπτώσεις μπορεί να κριθεί απαραίτητη η νευροχειρουργική παρέμβαση για αφαίρεση του αιματώματος και αποσυμπίεση του εγκεφαλικού παρεγχύματος.

3. Παροδικό Αγγειακό Εγκεφαλικό Επεισόδιο. Ως παροδικό ορίζεται το ισχαιμικό εγκεφαλικό επεισόδιο του οποίου η συμπτωματολογία υποχωρεί πλήρως εντός 24 ωρών από την εισβολή. Τυπικά αντιπροσωπεύει μια προσωρινή μόνο διακοπή ροής συνήθως περιφερικότερου ενδοεγκεφαλικού αγγείου. Συχνά αποτελεί την “προειδοποιητική βολή” πριν από ένα σημαντικό ισχαιμικό ΑΕΕ και χρήζει πλήρους διερεύνησης των αιτίων και άμεσης τροποποίησης των παραγόντων αγγειακού κινδύνου προς αποφυγή αυτού του ενδεχόμενου.